Heim        Um mig            Þjónusta           KaraConnect        Hafa samband   

Iðjuþjálfun Iðjuþjálfar aðstoða einstaklinga við að framkvæma þær athafnir sem skipta þá máli að geta. Þeir aðstoða við að finna nýjar aðferðir til að framkvæma mikilvægar athafnir með eða án aðstoða hjálpartækja ef þess þarf sem og að þjálfa einstaklinga í að framkvæma athafnirnar sjálfir með eða án hjálpartækja. Iðjuþjálfar leiðbeina einnig í hvernig hægt er að framkvæma athafnir með orkusparandi vinnuaðferðum td fyrir langveika einstaklinga með litla orku. Í þjónustuferlinu styðjast iðjuþjálfar við skjólstæðingsmiðaða nálgun þar sem ferlið er ákveðið í samvinnu við einstaklinginn með valdeflandi og lausnamiðaðri sýn og getur tengst velferðartækni. Iðjuþjálfar meta aðstæður heima, í skólanum eða í vinnunni til að tryggja að einstaklingar upplifi vellíðan í líkama, andlega eða félagslega eftir því sem við á. Iðjuþjálfar leggja áherslu á að einstaklingar hafi tækifæri á að taka virkan þátt í samfélaginu út frá þeirra getusviði með það í huga að þeir upplifi að þeir séu besta útgáfan af sjálfum sér hverju sinni og um leið lífsgæði. Í fræðum iðjuþjálfunar er horft á einstaklinginn sem iðkanda og því mikilvægt í störfum iðjuþjálfa að allir fái tækifæri á að stunda þær athafnir sem þeir kjósa því athöfn getur líka haft mögulegt lækningagildi, bæði andlega og líkamlega, þar sem hún gefi lífinu gildi og lífsfyllingu. Hver og ein persóna mótast út frá sínum líkamlegum, sálfélagslegum og vitrænum eiginleikum sem og persónuleika. Persónan þroskast og breytist með aukinni þekkingu, reynslu og í gegnum þau verkefni og þær athafnir sem hún tekst á við á lífsleiðinni. Það er einstaklingsbundið hversu mikla hæfni persónan hefur á hverju sviði og eru gen, uppvöxtur, umhverfi, athafnir og hlutverk sem hafa áhrif þar á. Sjálfræði (e. autonomy) er hverri manneskju mikilvægt, það að ráða sér sjálf og vera laus undan yfirráðum annarra. Þrátt fyrir að hafa fullt sjálfræði hefur einstaklingurinn aldrei það frelsi að geta ráðið aðstæðum sín um fyllilega, þar sem samfélagið byggist á ákveðnum lögum og reglum sem öllum ber að fara eftir sem í því búa. Það að vera sjálfráða er að hafa tækifæri til að hegða sér og framkvæma athafnir út frá óskum, viðhorfum og venjum hvers einstaklings út frá þeirri félagsmótun sem hann hefur fengið með hliðsjón af þeim viðhorfum og viðmiðum sem mynda það samfélag sem hann býr í. Til þess að geta nýtt sér frelsi sitt til fulls þarf einstaklingurinn að hafa þá færni (e. competence) að geta skilið aðstæður sínar og geta lagt mat á þær út frá þeim upplýsingum sem hann hefur. Fyrir aldraða hefur skert færni og skortur á upplýsingum mikil áhrif á sjálfsímynd þeirra svo og það hvernig þeir upplifa sjálfræði og sjálfstæði (e. independence), að vera sjálfbjarga og geta athafnað sig án aðstoðar. Skert færni einstaklings getur dregið úr sjálfræði hans þar sem sjálfræðið tengist þeim þáttum sem mynda persónuna, og því er hægt að horfa á sjálfræði út frá líkamlegri færni einstaklingsins, andlegri eða vitsmunalegri getu svo og félagslegri færni. Það eru því margir þættir sem eru með til að ákvarða upplifun einstaklingsins af sjálfræði. Athafnir daglegs lífs Athafnir merkir allt það sem einstaklingurinn tekur sér fyrir hendur frá degi til dags og hefur merkingu og tilgang fyrir hann. Einstaklingurinn lærir og þroskast sem mannvera við það að nota líkamlega og andlega færni sína. Daglegar athafnir hverrar manneskju eru allt það sem hún tekur sér fyrir hendur frá því að hún vaknar og þar til hún leggst til hvílu og hefur áhrif á mótun vanamynsturs hennar. Daglegar athafnir hafa áhrif á það hvernig einstaklingurinn nýtir tímann, af frjálsum og fúsum vilja eða af skyldurækni, og hafa þar með ákveðin áhrif á það að hver maður stjórni tíma sínum með hliðsjón af venjum og hlutverkum. Athafnir einstaklinga eru margar en hægt er að skipta þeim niður í þrjú þemu: Persónulegar athafnir sem varða eigin umsjá t.d. að klæðast, halda hreinlæti og borða. Almennar athafnir sem tengjast heimilishaldi t.d. að elda, ryksuga, setja í þvottavél og versla í matinn. Félagslegar athafnir sem geta verið t.d. tómstundastarf sem á sér stað í frítíma, nám, leikhúsferð, að synda og starf þar sem einstaklingurinn leggur sitt af mörkum til samfélagsins hvort sem það er launað eður ei. Misjafnt er hvernig einstaklingar upplifa og skynja þær athafnir og þá iðju sem þeir taka sér fyrir hendur. Fyrir suma er t.d. eldamennska verk sem þarf að vinna en fyrir aðra er það áhugamál og hefur þannig ákveðna merkingu og tilgang, sérstaklega fyrir þann sem starfar við matreiðslu. Einnig getur verið munur á því hvernig einstaklingur upplifir matseld, t.d. um helgi þegar hann hefur nægan tíma til að undirbúa og framkvæma matreiðsluna eða á virkum dögum þegar vinna og fleiri skyldur verða til þess að ekki gefst jafn mikill tími og um helgi til að framkvæma athöfnina. Færni einstaklingsins við að framkvæma athafnir er háð þremur þáttum, það er þeirri athöfn sem er verið að framkvæma, umhverfinu sem athöfnin fer fram í og hæfileikum einstaklingsins við að útfæra athöfnina. Færnin telst best þegar það á sér stað samsvörun milli þessara þriggja þátta. Þegar einstaklingurinn getur ekki lengur innt af hendi athafnir sem eru honum mikilvægar og þarf að leita aðstoðar við að framkvæma það sem hann áður áleit sjálfsagt og auðvelt, þá er ekki óeðlilegt að hann upplifi neikvæðar tilfinningar s.s. vanlíðan eða sorg. Til þess að eiga þess kost að finna jafnvægi í daglegu lífi og upplifa vellíðan á ný þarf einstaklingurinn að finna leiðir til að endurhæfa fyrri færni eða sættast við breyttar aðstæður og nýjar aðferðir til að útfæra athöfnina og þá kemur aðstoð og þjónusta á vegum iðjuþjálfa að góðum notum. Kenningar og hugmyndafræði Ég byrja alltaf á að fá upplýsingar um lífssögu einstaklingsins, venjur hans og áhugamál til að fá heildræna sýn á lífsreynslu hans, lífsmynstur og styrkleika til að geta veitt persónumiðaða þjónustu. Hér er stutt kynning á helstu kenningum og hugmyndafræðum sem ég aðhyllist. Valdefling (e. Empowerment eftir Rappaport, J.) á sér stað þegar þjónustan veitt í samráði og samvinnu við notandann. Sjálfsákvörðunarréttur (e. Self-determination theory eftir Deci, E.L. og Ryan, R.) er réttur hvers og eins sem er sjálfráða til að ákveða hvað hann vill og þarf hverju sinni. Hlutverkakenningin (e. Role theory eftir Mead, G.H.) byggist á þeirri meginhugmynd að það séu þau hlutverk sem einstaklingurinn hefur sem veita honum stöðu innan samfélagsins. Þá er oftast átt við menntun, starf, áhugamál og fjölskylduhagi auk þess sem þau geta stuðlað að félagslegum tengslum. Batamiðandi þjónusta (e. Recovery Model eftir Ahern, L. og Fisher, D.) sem ég kynntist í samstarfi mínu við Hugarafl í Borgartúni. Hugræn atferlismeðferð (e. Cognitive Behavioral Therapy eftir Beck, A.T.) er notuð til að breyta neikvæðum hugsanahætti og hefur reynst vel hjá þeim sem eru að kljást við kvíða, þunglyndi eða fælni. Hjartanærandi uppeldi (e. Nurtured Heart Approach eftir Glasser, H.) hefur það markmið að styðja við og styrkja jákvæða hegðun og draga úr og hunsa neikvæða hegðun og hegðunarvanda til að styrkja sjálfsmynd barns í gegnum jákvæð og áhrifamikil viðbrögð. Þroskaþrepakenningin (e. Psychosocial Developmental Theory eftir Erikson, E.) fjallar um hvernig einstaklingur öðlast þroska á mismunandi þroskaskeið á lífsleiðinni. Tengslamyndandi nálgun (e. Attachment theory eftir Bowlby, J. og Ainsworth, M.) gengur út á þá nánd sem og góðu og uppbyggilegu tengsl sem börn og fullorðnir þurfa á að halda á lífsleiðinni til að viðhalda andlegu heilbrigði í gegnum skýr skilaboð og virka hlustun. Virknikenningin (e. Activity theory eftir Leont´ev, A. og Rubinshtein, S.) telur að forsenda þess að hinn aldraði eigi fyrir höndum farsæla öldrun þá þarf hann að fá tækifæri á áframhaldandi virkni og þátttöku í samfélaginu. Reynslunám (e. Experiential learning eftir Kolb, D.A.) byggist á því að einstaklingar læri að tileinka sér nýjar aðferðir með því að framkvæma verkið með gagnrýnni hugsun í stað þess að læra einungis í gegnum lestur. Jafnvægi í daglegu lífi (e. Life Balance eftir Polatajko, H.J., Davis, J.A. og fleiri) hefur þann tilgang að hjálpa einstaklingnum að viðhalda svipuðu orkustigi yfir daginn með því að setja huga sinn og líkama í forgang, dreifa skylduverkum og passa að eiga hvíldarstundir reglulega yfir daginn. Streitustjórnun (e. Stress Reduction theory eftir Ulrich, R.) er ákveðin sjálfsskoðun til að gera einstaklinginn meðvitaðir um þær aðstæður, verkefni og samskipti sem valda honum streitu og streitueinkennum. Einstaklingurinn setur sér markið, forgangsraðar verkefnum og tileinkar sér athafnir sem er slakandi og efla heilsu t.d. hugleiðslu, göngutúra eða samveru með vinum. Núvitund (e. Mindfulness eftir Kabat-Zinn, J.) snýst um að hafa athyglina í nú-inu. Það hljómar auðvelt en þegar einstaklingur er að byrja að tileinka sér núvitund þá krefst það ákveðinnar leikni að fara ekki að hugsa um liðna atburði eða komandi viðburði. Núvitund er gott verkfæri til að draga úr þreytu, streitu og verkjum og umfram allt að njóta augnabliksins. Skyn- og hreyfiþroski (e. Sensory Integration theory eftir Ayres, A.J.) er hæfni miðtaugakerfisins til að taka við, skilja og bregðast við þeim taugaboðum sem skynfæri líkamans berst hverju sinni. Almennt er talað um skynfærin fimm; sjón, heyrn, lykt, bragð og snertingu sem gefa til kynna hvernig líkami okkar snýr, í hvernig umhverfi við erum stödd, með hverju og hvað við erum að gera hverju sinni. Líkami barna og einstaklinga almennt þarf að fara í gegnum ákveðin þroskastig tengt skynfærunum til að öðlast þá færni sem gerir þeim kleift að vera sjálfbjarga í athöfnum daglegs lífs. Þegar það á sér stað truflun í taugaboðunum eða hvernig líkaminn eða heilinn les úr þeim boðum sem berast þá er talað um að það hafi áhrif á skyn- og hreyfiþroska okkar sem veldur því að við bregðumst ekki við sem skyldi t.d. þegar við snertum heita hellu og kippum ekki hendinni að okkur eða náum ekki að loka á öll aukahljóðin úr umhverfinu þegar við eigum samtal við annan aðila en þá heyrum við öll hljóðin í umhverfinu t.d. þegar skáp er lokað eða þegar bíll keyrir framhjá og náum þar af leiðandi ekki að halda athygli okkar eingöngu í samtalinu. Öldrunarinnsæiskenningin (e. Gerotranscendence Theory eftir Tornstam, L.) fjallar um það hvernig viðhorf einstaklingsins til lífsins og sjálfs síns þróast og breytist með hækkandi aldri og nær hámarki á síðustu æviárum hans. Hann leggur minni áherslu á veraldleg gæði, verður vandlátari á samskipti við aðra og gæði þeirra, tekur síður þátt í þeim samskiptum sem honum þykja yfirborðskennd og hefur meiri þörf fyrir einveru. Vinnuvistfræði (e. Human factors and Ergonomics; physical, cognitive and organisational ergonomics) hefur það markmið að gott samspil sé milli einstaklingsins, umhverfisins og þeirrar athafnar sem hann sinnir hverju sinni. Þetta á við um öll þau störf sem einstaklingurinn tekur sér fyrir hendur t.d. skrifstofustörf, aðhlynningarstörf, iðnaðarstörf eða almenn heimilisstörf. Þá er gætt þess að umhverfið og verkið valdi sem minnstu álagi og áreiti á líkama einstaklingsins til að draga úr hættu á óþarfa sliti og bólgumyndun í líkamanum. Ég vísa meðferð ávalt til viðeigandi fagaðila í þeim aðstæðum þegar þjónustan krefst annarrar sérhæfingar en þeirri sem ég bý að og hef nú þegar lista yfir tengiliði sem ég get vísað á. Sá listi hefur að geyma nöfn sjúkraþjálfara, sálfræðinga, annarra iðjuþjálfa, þroskaþjálfa og fleiri fagstéttir.

Heim         Um mig         Þjónusta        KaraConnect       Hafa samband

Iðjuþjálfun Iðjuþjálfar aðstoða einstaklinga við að framkvæma þær athafnir sem skipta þá máli að geta. Þeir aðstoða við að finna nýjar aðferðir til að framkvæma mikilvægar athafnir með eða án aðstoða hjálpartækja ef þess þarf sem og að þjálfa einstaklinga í að framkvæma athafnirnar sjálfir með eða án hjálpartækja. Iðjuþjálfar leiðbeina einnig í hvernig hægt er að framkvæma athafnir með orkusparandi vinnuaðferðum td fyrir langveika einstaklinga með litla orku. Í þjónustuferlinu styðjast iðjuþjálfar við skjólstæðingsmiðaða nálgun þar sem ferlið er ákveðið í samvinnu við einstaklinginn með valdeflandi og lausnamiðaðri sýn og getur tengst velferðartækni. Iðjuþjálfar meta aðstæður heima, í skólanum eða í vinnunni til að tryggja að einstaklingar upplifi vellíðan í líkama, andlega eða félagslega eftir því sem við á. Iðjuþjálfar leggja áherslu á að einstaklingar hafi tækifæri á að taka virkan þátt í samfélaginu út frá þeirra getusviði með það í huga að þeir upplifi að þeir séu besta útgáfan af sjálfum sér hverju sinni og um leið lífsgæði. Í fræðum iðjuþjálfunar er horft á einstaklinginn sem iðkanda og því mikilvægt í störfum iðjuþjálfa að allir fái tækifæri á að stunda þær athafnir sem þeir kjósa því athöfn getur líka haft mögulegt lækningagildi, bæði andlega og líkamlega, þar sem hún gefi lífinu gildi og lífsfyllingu. Hver og ein persóna mótast út frá sínum líkamlegum, sálfélagslegum og vitrænum eiginleikum sem og persónuleika. Persónan þroskast og breytist með aukinni þekkingu, reynslu og í gegnum þau verkefni og þær athafnir sem hún tekst á við á lífsleiðinni. Það er einstaklingsbundið hversu mikla hæfni persónan hefur á hverju sviði og eru gen, uppvöxtur, umhverfi, athafnir og hlutverk sem hafa áhrif þar á. Sjálfræði (e. autonomy) er hverri manneskju mikilvægt, það að ráða sér sjálf og vera laus undan yfirráðum annarra. Þrátt fyrir að hafa fullt sjálfræði hefur einstaklingurinn aldrei það frelsi að geta ráðið aðstæðum sín um fyllilega, þar sem samfélagið byggist á ákveðnum lögum og reglum sem öllum ber að fara eftir sem í því búa. Það að vera sjálfráða er að hafa tækifæri til að hegða sér og framkvæma athafnir út frá óskum, viðhorfum og venjum hvers einstaklings út frá þeirri félagsmótun sem hann hefur fengið með hliðsjón af þeim viðhorfum og viðmiðum sem mynda það samfélag sem hann býr í. Til þess að geta nýtt sér frelsi sitt til fulls þarf einstaklingurinn að hafa þá færni (e. competence) að geta skilið aðstæður sínar og geta lagt mat á þær út frá þeim upplýsingum sem hann hefur. Fyrir aldraða hefur skert færni og skortur á upplýsingum mikil áhrif á sjálfsímynd þeirra svo og það hvernig þeir upplifa sjálfræði og sjálfstæði (e. independence), að vera sjálfbjarga og geta athafnað sig án aðstoðar. Skert færni einstaklings getur dregið úr sjálfræði hans þar sem sjálfræðið tengist þeim þáttum sem mynda persónuna, og því er hægt að horfa á sjálfræði út frá líkamlegri færni einstaklingsins, andlegri eða vitsmunalegri getu svo og félagslegri færni. Það eru því margir þættir sem eru með til að ákvarða upplifun einstaklingsins af sjálfræði. Athafnir daglegs lífs Athafnir merkir allt það sem einstaklingurinn tekur sér fyrir hendur frá degi til dags og hefur merkingu og tilgang fyrir hann. Einstaklingurinn lærir og þroskast sem mannvera við það að nota líkamlega og andlega færni sína. Daglegar athafnir hverrar manneskju eru allt það sem hún tekur sér fyrir hendur frá því að hún vaknar og þar til hún leggst til hvílu og hefur áhrif á mótun vanamynsturs hennar. Daglegar athafnir hafa áhrif á það hvernig einstaklingurinn nýtir tímann, af frjálsum og fúsum vilja eða af skyldurækni, og hafa þar með ákveðin áhrif á það að hver maður stjórni tíma sínum með hliðsjón af venjum og hlutverkum. Athafnir einstaklinga eru margar en hægt er að skipta þeim niður í þrjú þemu: Persónulegar athafnir sem varða eigin umsjá t.d. að klæðast, halda hreinlæti og borða. Almennar athafnir sem tengjast heimilishaldi t.d. að elda, ryksuga, setja í þvottavél og versla í matinn. Félagslegar athafnir sem geta verið t.d. tómstundastarf sem á sér stað í frítíma, nám, leikhúsferð, að synda og starf þar sem einstaklingurinn leggur sitt af mörkum til samfélagsins hvort sem það er launað eður ei. Misjafnt er hvernig einstaklingar upplifa og skynja þær athafnir og þá iðju sem þeir taka sér fyrir hendur. Fyrir suma er t.d. eldamennska verk sem þarf að vinna en fyrir aðra er það áhugamál og hefur þannig ákveðna merkingu og tilgang, sérstaklega fyrir þann sem starfar við matreiðslu. Einnig getur verið munur á því hvernig einstaklingur upplifir matseld, t.d. um helgi þegar hann hefur nægan tíma til að undirbúa og framkvæma matreiðsluna eða á virkum dögum þegar vinna og fleiri skyldur verða til þess að ekki gefst jafn mikill tími og um helgi til að framkvæma athöfnina. Færni einstaklingsins við að framkvæma athafnir er háð þremur þáttum, það er þeirri athöfn sem er verið að framkvæma, umhverfinu sem athöfnin fer fram í og hæfileikum einstaklingsins við að útfæra athöfnina. Færnin telst best þegar það á sér stað samsvörun milli þessara þriggja þátta. Þegar einstaklingurinn getur ekki lengur innt af hendi athafnir sem eru honum mikilvægar og þarf að leita aðstoðar við að framkvæma það sem hann áður áleit sjálfsagt og auðvelt, þá er ekki óeðlilegt að hann upplifi neikvæðar tilfinningar s.s. vanlíðan eða sorg. Til þess að eiga þess kost að finna jafnvægi í daglegu lífi og upplifa vellíðan á ný þarf einstaklingurinn að finna leiðir til að endurhæfa fyrri færni eða sættast við breyttar aðstæður og nýjar aðferðir til að útfæra athöfnina og þá kemur aðstoð og þjónusta á vegum iðjuþjálfa að góðum notum. Kenningar og hugmyndafræði Ég byrja alltaf á að fá upplýsingar um lífssögu einstaklingsins, venjur hans og áhugamál til að fá heildræna sýn á lífsreynslu hans, lífsmynstur og styrkleika til að geta veitt persónumiðaða þjónustu. Hér er stutt kynning á helstu kenningum og hugmyndafræðum sem ég aðhyllist. Valdefling (e. Empowerment eftir Rappaport, J.) á sér stað þegar þjónustan veitt í samráði og samvinnu við notandann. Sjálfsákvörðunarréttur (e. Self-determination theory eftir Deci, E.L. og Ryan, R.) er réttur hvers og eins sem er sjálfráða til að ákveða hvað hann vill og þarf hverju sinni. Hlutverkakenningin (e. Role theory eftir Mead, G.H.) byggist á þeirri meginhugmynd að það séu þau hlutverk sem einstaklingurinn hefur sem veita honum stöðu innan samfélagsins. Þá er oftast átt við menntun, starf, áhugamál og fjölskylduhagi auk þess sem þau geta stuðlað að félagslegum tengslum. Batamiðandi þjónusta (e. Recovery Model eftir Ahern, L. og Fisher, D.) sem ég kynntist í samstarfi mínu við Hugarafl í Borgartúni. Hugræn atferlismeðferð (e. Cognitive Behavioral Therapy eftir Beck, A.T.) er notuð til að breyta neikvæðum hugsanahætti og hefur reynst vel hjá þeim sem eru að kljást við kvíða, þunglyndi eða fælni. Hjartanærandi uppeldi (e. Nurtured Heart Approach eftir Glasser, H.) hefur það markmið að styðja við og styrkja jákvæða hegðun og draga úr og hunsa neikvæða hegðun og hegðunarvanda til að styrkja sjálfsmynd barns í gegnum jákvæð og áhrifamikil viðbrögð. Þroskaþrepakenningin (e. Psychosocial Developmental Theory eftir Erikson, E.) fjallar um hvernig einstaklingur öðlast þroska á mismunandi þroskaskeið á lífsleiðinni. Tengslamyndandi nálgun (e. Attachment theory eftir Bowlby, J. og Ainsworth, M.) gengur út á þá nánd sem og góðu og uppbyggilegu tengsl sem börn og fullorðnir þurfa á að halda á lífsleiðinni til að viðhalda andlegu heilbrigði í gegnum skýr skilaboð og virka hlustun. Virknikenningin (e. Activity theory eftir Leont´ev, A. og Rubinshtein, S.) telur að forsenda þess að hinn aldraði eigi fyrir höndum farsæla öldrun þá þarf hann að fá tækifæri á áframhaldandi virkni og þátttöku í samfélaginu. Reynslunám (e. Experiential learning eftir Kolb, D.A.) byggist á því að einstaklingar læri að tileinka sér nýjar aðferðir með því að framkvæma verkið með gagnrýnni hugsun í stað þess að læra einungis í gegnum lestur. Jafnvægi í daglegu lífi (e. Life Balance eftir Polatajko, H.J., Davis, J.A. og fleiri) hefur þann tilgang að hjálpa einstaklingnum að viðhalda svipuðu orkustigi yfir daginn með því að setja huga sinn og líkama í forgang, dreifa skylduverkum og passa að eiga hvíldarstundir reglulega yfir daginn. Streitustjórnun (e. Stress Reduction theory eftir Ulrich, R.) er ákveðin sjálfsskoðun til að gera einstaklinginn meðvitaðir um þær aðstæður, verkefni og samskipti sem valda honum streitu og streitueinkennum. Einstaklingurinn setur sér markið, forgangsraðar verkefnum og tileinkar sér athafnir sem er slakandi og efla heilsu t.d. hugleiðslu, göngutúra eða samveru með vinum. Núvitund (e. Mindfulness eftir Kabat-Zinn, J.) snýst um að hafa athyglina í nú-inu. Það hljómar auðvelt en þegar einstaklingur er að byrja að tileinka sér núvitund þá krefst það ákveðinnar leikni að fara ekki að hugsa um liðna atburði eða komandi viðburði. Núvitund er gott verkfæri til að draga úr þreytu, streitu og verkjum og umfram allt að njóta augnabliksins. Skyn- og hreyfiþroski (e. Sensory Integration theory eftir Ayres, A.J.) er hæfni miðtaugakerfisins til að taka við, skilja og bregðast við þeim taugaboðum sem skynfæri líkamans berst hverju sinni. Almennt er talað um skynfærin fimm; sjón, heyrn, lykt, bragð og snertingu sem gefa til kynna hvernig líkami okkar snýr, í hvernig umhverfi við erum stödd, með hverju og hvað við erum að gera hverju sinni. Líkami barna og einstaklinga almennt þarf að fara í gegnum ákveðin þroskastig tengt skynfærunum til að öðlast þá færni sem gerir þeim kleift að vera sjálfbjarga í athöfnum daglegs lífs. Þegar það á sér stað truflun í taugaboðunum eða hvernig líkaminn eða heilinn les úr þeim boðum sem berast þá er talað um að það hafi áhrif á skyn- og hreyfiþroska okkar sem veldur því að við bregðumst ekki við sem skyldi t.d. þegar við snertum heita hellu og kippum ekki hendinni að okkur eða náum ekki að loka á öll aukahljóðin úr umhverfinu þegar við eigum samtal við annan aðila en þá heyrum við öll hljóðin í umhverfinu t.d. þegar skáp er lokað eða þegar bíll keyrir framhjá og náum þar af leiðandi ekki að halda athygli okkar eingöngu í samtalinu. Öldrunarinnsæiskenningin (e. Gerotranscendence Theory eftir Tornstam, L.) fjallar um það hvernig viðhorf einstaklingsins til lífsins og sjálfs síns þróast og breytist með hækkandi aldri og nær hámarki á síðustu æviárum hans. Hann leggur minni áherslu á veraldleg gæði, verður vandlátari á samskipti við aðra og gæði þeirra, tekur síður þátt í þeim samskiptum sem honum þykja yfirborðskennd og hefur meiri þörf fyrir einveru. Vinnuvistfræði (e. Human factors and Ergonomics; physical, cognitive and organisational ergonomics) hefur það markmið að gott samspil sé milli einstaklingsins, umhverfisins og þeirrar athafnar sem hann sinnir hverju sinni. Þetta á við um öll þau störf sem einstaklingurinn tekur sér fyrir hendur t.d. skrifstofustörf, aðhlynningarstörf, iðnaðarstörf eða almenn heimilisstörf. Þá er gætt þess að umhverfið og verkið valdi sem minnstu álagi og áreiti á líkama einstaklingsins til að draga úr hættu á óþarfa sliti og bólgumyndun í líkamanum. Ég vísa meðferð ávalt til viðeigandi fagaðila í þeim aðstæðum þegar þjónustan krefst annarrar sérhæfingar en þeirri sem ég bý að og hef nú þegar lista yfir tengiliði sem ég get vísað á. Sá listi hefur að geyma nöfn sjúkraþjálfara, sálfræðinga, annarra iðjuþjálfa, þroskaþjálfa og fleiri fagstéttir.
Iðjuþjálfun Iðjuþjálfar aðstoða einstaklinga við að framkvæma þær athafnir sem skipta þá máli að geta. Þeir aðstoða við að finna nýjar aðferðir til að framkvæma mikilvægar athafnir með eða án aðstoða hjálpartækja ef þess þarf sem og að þjálfa einstaklinga í að framkvæma athafnirnar sjálfir með eða án hjálpartækja. Iðjuþjálfar leiðbeina einnig í hvernig hægt er að framkvæma athafnir með orkusparandi vinnuaðferðum td fyrir langveika einstaklinga með litla orku. Í þjónustuferlinu styðjast iðjuþjálfar við skjólstæðingsmiðaða nálgun þar sem ferlið er ákveðið í samvinnu við einstaklinginn með valdeflandi og lausnamiðaðri sýn og getur tengst velferðartækni. Iðjuþjálfar meta aðstæður heima, í skólanum eða í vinnunni til að tryggja að einstaklingar upplifi vellíðan í líkama, andlega eða félagslega eftir því sem við á. Iðjuþjálfar leggja áherslu á að einstaklingar hafi tækifæri á að taka virkan þátt í samfélaginu út frá þeirra getusviði með það í huga að þeir upplifi að þeir séu besta útgáfan af sjálfum sér hverju sinni og um leið lífsgæði. Í fræðum iðjuþjálfunar er horft á einstaklinginn sem iðkanda og því mikilvægt í störfum iðjuþjálfa að allir fái tækifæri á að stunda þær athafnir sem þeir kjósa því athöfn getur líka haft mögulegt lækningagildi, bæði andlega og líkamlega, þar sem hún gefi lífinu gildi og lífsfyllingu. Hver og ein persóna mótast út frá sínum líkamlegum, sálfélagslegum og vitrænum eiginleikum sem og persónuleika. Persónan þroskast og breytist með aukinni þekkingu, reynslu og í gegnum þau verkefni og þær athafnir sem hún tekst á við á lífsleiðinni. Það er einstaklingsbundið hversu mikla hæfni persónan hefur á hverju sviði og eru gen, uppvöxtur, umhverfi, athafnir og hlutverk sem hafa áhrif þar á. Sjálfræði (e. autonomy) er hverri manneskju mikilvægt, það að ráða sér sjálf og vera laus undan yfirráðum annarra. Þrátt fyrir að hafa fullt sjálfræði hefur einstaklingurinn aldrei það frelsi að geta ráðið aðstæðum sín um fyllilega, þar sem samfélagið byggist á ákveðnum lögum og reglum sem öllum ber að fara eftir sem í því búa. Það að vera sjálfráða er að hafa tækifæri til að hegða sér og framkvæma athafnir út frá óskum, viðhorfum og venjum hvers einstaklings út frá þeirri félagsmótun sem hann hefur fengið með hliðsjón af þeim viðhorfum og viðmiðum sem mynda það samfélag sem hann býr í. Til þess að geta nýtt sér frelsi sitt til fulls þarf einstaklingurinn að hafa þá færni (e. competence) að geta skilið aðstæður sínar og geta lagt mat á þær út frá þeim upplýsingum sem hann hefur. Fyrir aldraða hefur skert færni og skortur á upplýsingum mikil áhrif á sjálfsímynd þeirra svo og það hvernig þeir upplifa sjálfræði og sjálfstæði (e. independence), að vera sjálfbjarga og geta athafnað sig án aðstoðar. Skert færni einstaklings getur dregið úr sjálfræði hans þar sem sjálfræðið tengist þeim þáttum sem mynda persónuna, og því er hægt að horfa á sjálfræði út frá líkamlegri færni einstaklingsins, andlegri eða vitsmunalegri getu svo og félagslegri færni. Það eru því margir þættir sem eru með til að ákvarða upplifun einstaklingsins af sjálfræði. Athafnir daglegs lífs Athafnir merkir allt það sem einstaklingurinn tekur sér fyrir hendur frá degi til dags og hefur merkingu og tilgang fyrir hann. Einstaklingurinn lærir og þroskast sem mannvera við það að nota líkamlega og andlega færni sína. Daglegar athafnir hverrar manneskju eru allt það sem hún tekur sér fyrir hendur frá því að hún vaknar og þar til hún leggst til hvílu og hefur áhrif á mótun vanamynsturs hennar. Daglegar athafnir hafa áhrif á það hvernig einstaklingurinn nýtir tímann, af frjálsum og fúsum vilja eða af skyldurækni, og hafa þar með ákveðin áhrif á það að hver maður stjórni tíma sínum með hliðsjón af venjum og hlutverkum. Athafnir einstaklinga eru margar en hægt er að skipta þeim niður í þrjú þemu: Persónulegar athafnir sem varða eigin umsjá t.d. að klæðast, halda hreinlæti og borða. Almennar athafnir sem tengjast heimilishaldi t.d. að elda, ryksuga, setja í þvottavél og versla í matinn. Félagslegar athafnir sem geta verið t.d. tómstundastarf sem á sér stað í frítíma, nám, leikhúsferð, að synda og starf þar sem einstaklingurinn leggur sitt af mörkum til samfélagsins hvort sem það er launað eður ei. Misjafnt er hvernig einstaklingar upplifa og skynja þær athafnir og þá iðju sem þeir taka sér fyrir hendur. Fyrir suma er t.d. eldamennska verk sem þarf að vinna en fyrir aðra er það áhugamál og hefur þannig ákveðna merkingu og tilgang, sérstaklega fyrir þann sem starfar við matreiðslu. Einnig getur verið munur á því hvernig einstaklingur upplifir matseld, t.d. um helgi þegar hann hefur nægan tíma til að undirbúa og framkvæma matreiðsluna eða á virkum dögum þegar vinna og fleiri skyldur verða til þess að ekki gefst jafn mikill tími og um helgi til að framkvæma athöfnina. Færni einstaklingsins við að framkvæma athafnir er háð þremur þáttum, það er þeirri athöfn sem er verið að framkvæma, umhverfinu sem athöfnin fer fram í og hæfileikum einstaklingsins við að útfæra athöfnina. Færnin telst best þegar það á sér stað samsvörun milli þessara þriggja þátta. Þegar einstaklingurinn getur ekki lengur innt af hendi athafnir sem eru honum mikilvægar og þarf að leita aðstoðar við að framkvæma það sem hann áður áleit sjálfsagt og auðvelt, þá er ekki óeðlilegt að hann upplifi neikvæðar tilfinningar s.s. vanlíðan eða sorg. Til þess að eiga þess kost að finna jafnvægi í daglegu lífi og upplifa vellíðan á ný þarf einstaklingurinn að finna leiðir til að endurhæfa fyrri færni eða sættast við breyttar aðstæður og nýjar aðferðir til að útfæra athöfnina og þá kemur aðstoð og þjónusta á vegum iðjuþjálfa að góðum notum. Kenningar og hugmyndafræði Ég byrja alltaf á að fá upplýsingar um lífssögu einstaklingsins, venjur hans og áhugamál til að fá heildræna sýn á lífsreynslu hans, lífsmynstur og styrkleika til að geta veitt persónumiðaða þjónustu. Hér er stutt kynning á helstu kenningum og hugmyndafræðum sem ég aðhyllist. Valdefling (e. Empowerment eftir Rappaport, J.) á sér stað þegar þjónustan veitt í samráði og samvinnu við notandann. Sjálfsákvörðunarréttur (e. Self-determination theory eftir Deci, E.L. og Ryan, R.) er réttur hvers og eins sem er sjálfráða til að ákveða hvað hann vill og þarf hverju sinni. Hlutverkakenningin (e. Role theory eftir Mead, G.H.) byggist á þeirri meginhugmynd að það séu þau hlutverk sem einstaklingurinn hefur sem veita honum stöðu innan samfélagsins. Þá er oftast átt við menntun, starf, áhugamál og fjölskylduhagi auk þess sem þau geta stuðlað að félagslegum tengslum. Batamiðandi þjónusta (e. Recovery Model eftir Ahern, L. og Fisher, D.) sem ég kynntist í samstarfi mínu við Hugarafl í Borgartúni. Hugræn atferlismeðferð (e. Cognitive Behavioral Therapy eftir Beck, A.T.) er notuð til að breyta neikvæðum hugsanahætti og hefur reynst vel hjá þeim sem eru að kljást við kvíða, þunglyndi eða fælni. Hjartanærandi uppeldi (e. Nurtured Heart Approach eftir Glasser, H.) hefur það markmið að styðja við og styrkja jákvæða hegðun og draga úr og hunsa neikvæða hegðun og hegðunarvanda til að styrkja sjálfsmynd barns í gegnum jákvæð og áhrifamikil viðbrögð. Þroskaþrepakenningin (e. Psychosocial Developmental Theory eftir Erikson, E.) fjallar um hvernig einstaklingur öðlast þroska á mismunandi þroskaskeið á lífsleiðinni. Tengslamyndandi nálgun (e. Attachment theory eftir Bowlby, J. og Ainsworth, M.) gengur út á þá nánd sem og góðu og uppbyggilegu tengsl sem börn og fullorðnir þurfa á að halda á lífsleiðinni til að viðhalda andlegu heilbrigði í gegnum skýr skilaboð og virka hlustun. Virknikenningin (e. Activity theory eftir Leont´ev, A. og Rubinshtein, S.) telur að forsenda þess að hinn aldraði eigi fyrir höndum farsæla öldrun þá þarf hann að fá tækifæri á áframhaldandi virkni og þátttöku í samfélaginu. Reynslunám (e. Experiential learning eftir Kolb, D.A.) byggist á því að einstaklingar læri að tileinka sér nýjar aðferðir með því að framkvæma verkið með gagnrýnni hugsun í stað þess að læra einungis í gegnum lestur. Jafnvægi í daglegu lífi (e. Life Balance eftir Polatajko, H.J., Davis, J.A. og fleiri) hefur þann tilgang að hjálpa einstaklingnum að viðhalda svipuðu orkustigi yfir daginn með því að setja huga sinn og líkama í forgang, dreifa skylduverkum og passa að eiga hvíldarstundir reglulega yfir daginn. Streitustjórnun (e. Stress Reduction theory eftir Ulrich, R.) er ákveðin sjálfsskoðun til að gera einstaklinginn meðvitaðir um þær aðstæður, verkefni og samskipti sem valda honum streitu og streitueinkennum. Einstaklingurinn setur sér markið, forgangsraðar verkefnum og tileinkar sér athafnir sem er slakandi og efla heilsu t.d. hugleiðslu, göngutúra eða samveru með vinum. Núvitund (e. Mindfulness eftir Kabat-Zinn, J.) snýst um að hafa athyglina í nú-inu. Það hljómar auðvelt en þegar einstaklingur er að byrja að tileinka sér núvitund þá krefst það ákveðinnar leikni að fara ekki að hugsa um liðna atburði eða komandi viðburði. Núvitund er gott verkfæri til að draga úr þreytu, streitu og verkjum og umfram allt að njóta augnabliksins. Skyn- og hreyfiþroski (e. Sensory Integration theory eftir Ayres, A.J.) er hæfni miðtaugakerfisins til að taka við, skilja og bregðast við þeim taugaboðum sem skynfæri líkamans berst hverju sinni. Almennt er talað um skynfærin fimm; sjón, heyrn, lykt, bragð og snertingu sem gefa til kynna hvernig líkami okkar snýr, í hvernig umhverfi við erum stödd, með hverju og hvað við erum að gera hverju sinni. Líkami barna og einstaklinga almennt þarf að fara í gegnum ákveðin þroskastig tengt skynfærunum til að öðlast þá færni sem gerir þeim kleift að vera sjálfbjarga í athöfnum daglegs lífs. Þegar það á sér stað truflun í taugaboðunum eða hvernig líkaminn eða heilinn les úr þeim boðum sem berast þá er talað um að það hafi áhrif á skyn- og hreyfiþroska okkar sem veldur því að við bregðumst ekki við sem skyldi t.d. þegar við snertum heita hellu og kippum ekki hendinni að okkur eða náum ekki að loka á öll aukahljóðin úr umhverfinu þegar við eigum samtal við annan aðila en þá heyrum við öll hljóðin í umhverfinu t.d. þegar skáp er lokað eða þegar bíll keyrir framhjá og náum þar af leiðandi ekki að halda athygli okkar eingöngu í samtalinu. Öldrunarinnsæiskenningin (e. Gerotranscendence Theory eftir Tornstam, L.) fjallar um það hvernig viðhorf einstaklingsins til lífsins og sjálfs síns þróast og breytist með hækkandi aldri og nær hámarki á síðustu æviárum hans. Hann leggur minni áherslu á veraldleg gæði, verður vandlátari á samskipti við aðra og gæði þeirra, tekur síður þátt í þeim samskiptum sem honum þykja yfirborðskennd og hefur meiri þörf fyrir einveru. Vinnuvistfræði (e. Human factors and Ergonomics; physical, cognitive and organisational ergonomics) hefur það markmið að gott samspil sé milli einstaklingsins, umhverfisins og þeirrar athafnar sem hann sinnir hverju sinni. Þetta á við um öll þau störf sem einstaklingurinn tekur sér fyrir hendur t.d. skrifstofustörf, aðhlynningarstörf, iðnaðarstörf eða almenn heimilisstörf. Þá er gætt þess að umhverfið og verkið valdi sem minnstu álagi og áreiti á líkama einstaklingsins til að draga úr hættu á óþarfa sliti og bólgumyndun í líkamanum. Ég vísa meðferð ávalt til viðeigandi fagaðila í þeim aðstæðum þegar þjónustan krefst annarrar sérhæfingar en þeirri sem ég bý að og hef nú þegar lista yfir tengiliði sem ég get vísað á. Sá listi hefur að geyma nöfn sjúkraþjálfara, sálfræðinga, annarra iðjuþjálfa, þroskaþjálfa og fleiri fagstéttir.